آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - مركز فرهنگ و معارف قرآن

مركز فرهنگ و معارف قرآن


تاريخچه تشكيل
يكى از خلأهاى اساسى در حوزه هاى علميه, خلأ پژوهش در قرآن و علوم قرآنى و كمبود ممارست علمى طلاب با (ثقل اكبر) است. اين كمبود در طول ساليان دراز, ذهن دانشوران حوزه و درد آشنايان را آزار داده است. وهنگامى كه مى نگريم بيگانگان در تحقيق درباره قرآن, جلوتر از مسلمانان هستند, اين درد و آزار بيشتر مى شود.
براى جبران اين كمبود, دانشمندانى درد آشنا, گام به پيش نهادند و كارهايى اساسى درباره قرآن را آغاز كردند و در اين راه توفيقاتى چند نصيب آنان گرديد.
از جمله اين تلاشها, تلاش مجاهد سختكوش و دانشور گرامى, حجت الاسلام و المسلمين جناب آقاى هاشمى رفسنجانى است. ايشان براى حل يكى از مشكلات محققين در تحقيقات قرآنى و به صحنه آوردن قرآن, سالهاى متمادى در انديشه تدوين دائرة المعارف موضوعى يا كليد واژه موضوعى قرآن بوده اند. و بالاخره در آخرين دوره حبس خود در زندان ستمشاهى (٥٤ ـ ٥٧), از اين فرصت استفاده كردند و يك دوره كامل قرآن را به ترتيب موضوعات قرآنى, فيش بردارى نمودند كه در حدود هفت هزار صفحه دستنوشت, حاصل اين كار است. مجموع اين فيشها بر اساس تفكيك موضوع, در حدود پنجاه هزار است.
پس از پيروزى انقلاب اسلامى, معظم له به علت اشتغال در مسائل و مشكلات اجرايى انقلاب, فرصتى براى تكميل و تنظيم و دسته بندى اين فيشها پيدا نكردند. از اين رو, ادامه آن را در آغاز به برخى از افراد و گروههاى تحقيقاتى واگذار نمودند و سپس با پيشنهاد دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم, ادامه و تكميل و تنظيم آن را به اين دفتر واگذار نمودند. بدين ترتيب, مركز فرهنگ و معارف قرآن, تأسيس شد.
مركز فرهنگ و معارف قرآن پس از تشكيل و برآوردهاى اوليه و تعيين مشى و روش رسيدن به اهداف مورد نظر, كار خود را از سال ١٣٦٦ آغاز كرد و با استفاده از محضر جمعى از فضلا و طلاب آگاه و آشنا به مسائل و نيازهاى جامعه, براى تكميل و ارائه و تنظيم اين كار عظيم فرهنگى, اهداف زير را در دستور كار خود قرار داد. ١. تفسير ترتيبى قرآن
همان طور كه مى دانيم, كتابهاى تفسيرى بر دو شيوه استوار است: يكى آنكه به ترتيب قرآن يا يك سوره خاص نگاشته شده كه از آن به تفسير ترتيبى يا تجزيه اى ياد مى شود. و ديگر اينكه بر اساس يك موضوع يا موضوعات مختلف, قرآن مورد تفسير و توضيح قرار مى گيرد كه از آن به تفسير موضوعى ياد مى شود.
نخستين هدفى كه اين مركز تعقيب مى كند, تهيه تفسير ترتيبى قرآن, اما نه با شكل رايج و متداول آن است; بلكه هر آيه نوشته مى شود, و كليه مطالبى كه از آيه برداشت مى شود ـ چه با استفاده از ظاهر آيه يا از روايات و يا شأن نزول ـ به طور دسته بندى شده, آورده مى شود و در هر آيه, موضوعات مربوط به آن آيه, نگاشته مى شود.
فايده اين روش آن است كه آنچه از اين آيه فهميده مى شود, مجرد از مباحث غير مربوط به قرآن و صرفاً بر اساس دلالتهاى قرآنى, به دست مى آيد. از اين گونه تفسير, مى توان در مراكز و مؤسسات آموزشى استفاده كرد. ضمناً انتشار اين بخش از كار مركز, زمينه تكميل و گسترش اهداف بعدى را نيز فراهم مى سازد.
هم اكنون جلد هاى نخستين اين بخش به چاپخانه سپرده شده و پيش بينى مى شود ـ ان شاء اللّه ـ طى مدت نه چندان طولانى, كليه مجلدات تفسير ترتيبى منتشر گردد. ٢. كليد قرآن
هدف ديگرى كه در دستور كار اين مركز قرار گرفته و به موازات تهيه تفسير ترتيبى در حال انجام است, تهيه و ارائه فهرست موضوعى قرآن با ترتيب الفبايى و شمارش آيات مربوط به آن است.
از آنجا كه موضوعات گزينش شده در تفسير ترتيبى بسيار گسترده و در شكل نظام واره اى قرار گرفته است و موضوعات و مترادفهاى آن دسته بندى شده است, پيش بينى مى شود حجم اين كار بالغ بر دو مجلد گردد. ٣. بانك اطلاعات معارف قرآن كريم
از آنجا كه پژوهش جامع در زمينه معارف دينى وبويژه در معارف قرآنى, از طرفى نيازمند به اطلاعات و گردآورى كليه مآخذ و مدارك و منابع است و ازطرف ديگر, داراى نظام منطقى سيستمى و مجموعه اى نظام واره و پيوسته است, اين مركز لازم ديد كه اين مجموعه از اسناد و اطلاعات معارف قرآن كريم را گرد آورى كند و به آنها نظام و سيستم و طبقه اى لازم دهد.
تهيه بانك اطلاعات معارف قرآن كريم در مراحل معين و خاص گردآورى داده ها, داده پردازى, تفسير داده ها, طبقه بندى اطلاعات تا تفسير اطلاعات و مأخذ شناسى و نمايه سازى فيشهاى تفسيرى و تجزيه و تحليل و طبقه بندى و ذخيره سازى و بازيابى اطلاعات برگرفته از متن قرآن كريم و نيز اطلاعات گرفته شده از منابع و مآخذ معارف قرآنى است. هدف از تهيه اين قسمت, افزايش بازدهى كار مفسران قرآن براى تفسيرهاى چندگانه ترتيبى, سيستمى موضوعى, سيستمى ترتيبى و نيز بازدهى افزونتر ديگر پژوهشگران و محققان بيرون از مركز است.
تاكنون بخش وسيعى از مآخذ معارف قرآن كريم, فهرست نويسى شده و فيشهاى تفسيرى جمع آورى شده از گروههاى تفسير در اين مجموعه, نمايه سازى و به كامپيوتر داده شده است. قسمتهاى ديگر اين مجموعه در حال تهيه سيستم و تهيه مقدمات است.
لازم به يادآورى است كه طرح كلى و اوليه بانك اطلاعات, تهيه و تدوين شده و برنامه ريزيهاى زمانى آن فراهم گرديده است.
١/٣. فرهنگ موضوعى تفاسير قرآن
ييكى از كارهاى بانك اطلاعات, مربوط به تفاسير است. زيرا در تفاسير مسائل گوناگونى به تناسب زمان و نيازها و دگرگونيهاى اجتماعى و تاريخى, مورد بحث و بررسى قرار گرفته است. كمتر كتابى را مى توان يافت كه به اندازه قرآن بر آن تفسير نگاشته شده است; آن هم با نگرشهاى متفاوت و از ديدگاه مذاهب مختلف اسلامى. تا بدانجا كه برخى, تعداد تفاسير قرآن را تا هزار و پانصد دوره برشمرده اند. دستيابى به اين مجموعه از معارف, كار چندان آسانى نيست; بويژه براى محققى كه بخواهد به طور موضوعى در مسأله اى به تحقيق بپردازد و موضوع خاصى را در تفاسير جستجو كند. ما اميدواريم با تاييدات الهى و با تكيه بر تجارب پيشين در طرح فرهنگ و معارف قرآن و تهيه اصطلاحنامه (تزاروس) موضوعات معارف قرآن, اين طرح را به انجام رسانيم.
كارى كه در اين زمينه شروع گرديده, فقط بر اساس هشتاد دوره از تفاسير مشهور و متداول مذاهب اسلامى است و تاكنون دوازده دوره آن پايان پذيرفته است. اين كار علاوه بر چاپ, به كامپيوتر داده خواهد شد تا از طريق نرم افزار كامپيوترى, در اختيار محققين قرار گيرد. ٢/٣. كتابشناسى علوم قرآن
يكى از كارهاى اساسى براى گسترش فرهنگ قرآن, تهيه فهرستگان كتابها و مقالات در زمينه علوم قرآنى است. اين مهم, از مدتى پيش در اين مركز شروع گرديده است و اميد مى رود فهرست مقالات مجلات فارسى و عربى و انگليسى آن, آماده چاپ گردد و سپس, فهرستگان كتابهاى قرآنى بر اساس حروف الفبا و موضوعى, در بيش از ده مجلد, آماده انتشار گردد. لازم به يادآورى است كه بخش زيادى از فيشهاى كتابشناختى, جمع آورى گرديده است. ٤. تفسير موضوعى قرآن
اساسى ترين و نهايى ترين هدف مركز, تهيه تفسير قاموسى الفبايى و به صورت موضوعى سيستمى است كه در قالب موضوعات قرآنى همراه به عناوين فرعى, ارائه مى گردد و مجموعه اى پيوسته و نظام واره و داراى سيستم از موضوعات را نشان مى دهد.
تهيه تفسير موضوعى در اين قسمت به دو شكل انجام مى گيرد: يكى آنكه مجموعه موضوعات و عناوينى كه در بحثهاى اجتماعى, فرهنگى, اخلاقى, سياسى و اقتصادى وجود دارد و قرآن به آن مباحث پرداخته است, به ترتيب الفبايى آورده مى شود و كليه مباحثى كه از كل قرآن استخراج شده, مورد بحث و جمع بندى قرار مى گيرد.
ديگر آنكه مجموعه معارف قرآن در يك مدل و طرح و سيستم پيشنهادى ريخته مى شود و كليه معارف قرآنى (و به تعبيرى ديگر, كليه معارف دينى از نگرش قرآن), در يك مجموعه و پيكره عرضه مى گردد.
فراهم ساختن اين هدف, تنها با رعايت ترتيب منطقى اهداف پيشين مركز ميسر است. يعنى نخست بايد فيشهاى تفسيرى گردآورى شود و تفسير ترتيبى مدون گردد و كليه مآخذ و معارف قرآنى طبقه بندى و مدل سازى و تهيه سيستم شود و سپس از اين مواد گردآورى شده, براى تهيه تفسير موضوعى استفاده شود. بنابراين انجام اين هدف, موكول به تمام شدن اهداف پيشين اين مركز است.
در كنار اين اهداف كلى, چند برنامه فرعى ديگر در دستور كار اين مركز قرار دارد كه به چند مورد از آنها اشاره مى گردد.
١. تهيه نرم افزار كامپيوترى به صورت (ديسكت) از قرآن براى كارهاى تحقيقى و محققان داخلى و خارجى و توزيع آن. اين كار علاوه بر قابليتهاى بيشتر نسبت به برنامه (سلسبيل), كه در كشورهاى ديگر تهيه شده, اشتباهات آن را برطرف ساخته است. خوشبختانه در اين بسته نرم افزارى, ترجمه اى گويا و روشن همراه با آيات پيش بينى شده است. تاكنون دو برنامه از اين نرم افزار به بازار عرضه شده است.
٢. تهيه نرم افزار به صورت ديسكت از موضوعات قرآنى به صورتى كه محققان با كامپيوترهاى شخصى مى توانند بسهولت, آيات درباره يك موضوع را در سرتاسر قرآن مشاهده كنند.
در اين قسمت نيز بهره گيرى از ترجمه قرآن پيش بينى شده است. روش ادامه كار در مركز
مركز فرهنگ و معارف قرآن براى رسيدن به اهداف فوق, در آغاز با استفاده از محضر شصت نفر از طلاب فاضل حوزه علميه قم و مشهد, به تكميل برداشتها و استخراج موضوعات قرآنى پرداخت و در گروههاى چند نفرى, سراسر قرآن را بار ديگر فيش بردارى كرد. اين تلاش برپايه بيش از چهل دوره تفسير, نتايج شايان توجهى در پى داشت. مجموعه اين يادداشتها به همراه يادداشتها و برداشتهاى هوشمندانه و دقيق جناب آقاى هاشمى رفسنجانى, افزون بر فراهم آوردن زمينه نگارش تفسير ترتيبى ـ بگونه اى بديع و كاملاً ابتكارى كه ياد شد ـ مواد خام و ابزار مهم و كار آمدى است براى سامان دادن تك نگاريهاى موضوعى كه به فضل خداوند درآينده اين مركز بدان خواهد پرداخت. مرحله بازنگرى نگاشته هاى اسناد و فيش بردارى مجدّد, مراحل پايانى كار را مى گذراند.
از سوى ديگر, براى اتقان هرچه بيشتر كار و يكپارچگى عبارات و ويراستارى آن, با استفاده از افراد قوى تر و آشناى به كار, يك دوره ديگر بازنگرى و كنترل فيشها آغاز گرديده است كه با توجه به حجم كار, زمان بيشترى را طلب مى كند. از مشخصات ديگر اين روش, بهره گيرى از كامپيوتر در تفكيك و تحقيق بر روى آنهاست.
با توجه به اهميت كار و گستردگى دامنه آن و طبق پيش بينى اوليه, حدود يكصد و هشتاد هزار فيش و نهصد هزار عنوان را زير پوشش خواهد داشت. يكى از روشهاى مورد استفاده براى سهولت دسته بندى موضوعات و سرعت عمل, سيستم بخشيدن به موضوعات و تيترهاى آن در حافظه كامپيوتر است كه به صورت موضوعى دسته بندى مى گردد. علاوه بر اين, كامپيوتر براى تامين اهداف بانك اطلاعات, نقش مؤثرى خواهد داشت. زيرا مجموعه منابع و مآخذ يك موضوع را گرد آورى مى كند وضمن سرويس دادن به محققان گروه تفسير براى اتقان و تصحيح و تكميل كار, به محققان مراجعه كننده نيز سرويس خواهد داد. اكنون كليه آيات قرآن به كامپيوتر داده شده و برنامه هاى مقدماتى آن انجام گرفته و آماده پذيرش اطلاعات گروه تفسير است.